DE VOLKSTELLING IN 1960 pomgaatjes en
cijfertjes krijgt de Nederlandse bevolking gestalte bij het C.B.S.
1
De donkere duikers van Temacine
I
Oprechte Haarlemsche Co
en Umuïder Courant
7
De kleinkunstcursus van de
Nederlandse Radio Unie
AL MAANDENLANG werken vijfhonderd mensen aan
de verwerking van de gegevens die de dertiende
algemene volkstelling van 31 mei 1960 heeft opge
leverd. Het Centraal Bureau voor de Statistiek heeft
deze vijfhonderd mensen ingezet om de gegevens van
de Nederlandse bevolking op afzonderlijke pons
kaarten te vermelden. Gegevens over de beroepen,
kerkgenootschappen, het onderwijs, de inkomens
enzovoorts. Uiteindelijk zijn al die gegevens te vinden
op 11,5 miljoen ponskaarten met veel of weinig pons
gaatjes al naar de gecompliceerdheid van het
„geval". Nog zo'n anderhalf jaar duurt de verwerking
van die gegevens. Eind 1962 zal de afdeling volks
telling van het CBS ermee klaar zijn. Tenminste, dan
heeft men het overzicht van alle gemeenten in ons
land. Daarna worden dan nog allerlei detailstatistieken
opgesteld. Bij het Centraal Bureau voor de Statistiek
gaat de uitdrukking„hij is voor geen gaatje te van
gen" zeker niet op. Want men mag nog zo'n vreemd
geval zijn, er is op een ponskaart altijd wel een gaatje
te maken waarmee dat speciale geval wordt aange
merkt. Is zo'n ponskaart met gaatjes en al kant en klaar,
dan biedt zij de ingewijde een genuanceerd portret.
Met zo'n half miljard ponsgaatjes worden de ge-
gevens over 11,5 miljoen Nederlanders in het kaart
systeem aangebracht. Als dat eind volgend jaar ge
beurd is, staan we er allemaal wel niet gekleurd, maar
dan toch geponsd op.
Cijfermateriaal onuitputtelijke bron voor overheid en
particulieren, voor wetenschap en religie, voor
zakenlieden en stedebouwkundigen
ap oe plaats
Voor de door de Stichting Nederland
v «v,
VOOR HET CBS is iedereen in ons
land een getekende. Verfraaid met co
des. Alleen voor de beroepen zijn er
duizenden codegetallen. Een mijnwerker
heeft bijvoorbeeld codenummer 5011.
Een minister staat daarentegen veel
lager op de coderingsladder. Die moet
het met codenummer 1011 doen. Glazen
wassers staan om hun beroep eer aan
te doen enorm hoog. Zij zitten met
codenummer 9322 in „het systeem". De
kosters zitten ook rijkelijk hoog, met
codenummer 9313; of zij zo'n hoog num
mer hebben gekregen, omdat zij zo nu
en dan de klok moeten luiden, is niet
bekend.
EEN PAAR WEKEN na de volkstel
ling in mei van vorig jaar, kwamen de
eerste ambtenaren voor de verwerking van
de gegevens in actie. Zij kregen eerst uit
voerige handleidingen voor de be- en ver
werking van de gegevens, waarbij spe
ciale instructies werden verstrekt voor de
bediening van de meer dan vijftig kostba
re machines, die bij de verwerking van
de gegevens worden gebruikt. De helft van
de ambtenaren die met de verwerking van
de cijfers der volkstelling belast zijn ze
telt in een mooi nieuw gebouw aan de Be-
zuidenhoutseweg in Den Haag, dat vorig
naar een van de honderdvijftig landen,
waar momenteel volkstellingen aan de
gang zijn, pas zijn afgesloten of nog in
voorbereiding zijn.
ER WORDT STEEDS gesproken van de
„algemene volkstelling 1960", maar eigen
lijk is dit misleidend. Want het ging hier
bij in het geheel niet om een telling Dank
zij de goede bevolkingsregisters in ons
land, weet men heel gauw hoeveel inwo
ners ons land telt. Dit is in de meeste
andere landen niet het geval. Men heeft
daar namelijk wel duidelijke overzichten
van geboorten en sterften, maar niet van
de vestingen en vertrekken.
NORMAAL worden in ons land de volks
tellingen om de tien jaar gehouden. Dank
zij de gegevens die de volkstelling ople
vert, hoopt men een grondig inzicht te
krijgen in de opbouw van de samenleving.
Men wil deze samenleving in eer struc
tuurbeeld vatten. Dan is het niet zo be
langrijk' èm te weTeTTTiffSVbST-TabTfbksar-
beiders of directeuren er in ons land zijn
die gegevens zijn meestal gauw te ver
krijgen maar wel: hoeveel verdienen
zij, wat is hun opleiding, waar wonen zij,
bij welke bedrijven werken zij, hoeveel
kinderen hebben ze, wat is hun godsdienst.
Deze en nog veel meer feiten zijr. bij
de vorig jaar gehouden volkstelling be
kend geworden. Zij worden per gemeente
"erwerkt. Ten tijde van de telling waren
er 994 gemeenten. Bij het CBS is men be
gonnen met de kleinste gemeenten, later
komen de grotere aan bod. Als de gege
vens van een afzonderlijke gemeente in
jaar augustus pas gereed kwam en voor
lopig tot eind van volgend jaar aan deze
afdeling van het CBS onderdak zal bieden.
De andere helft van het personeel is ver
deeld over vier dependenties: Rotterdam,
Utrecht, Amersfoort en Apeldoorn.
In de residentie was geen geschikt ge
bouw voor onderbrengen van het gehele
personeel beschikbaar. Voorts kon deze
stad niet voldoende personeel opleveren.
In de dependenties begon de verwerking
van het materiaal der volkstelling al vo
rig jaar juli, in het nieuwe hoofdkantoor
in Den Haag in de loop van augustus,
toen het gebouw gereed was om er de al
lernieuwste machines in onder te brengen.
Dit kostbare machine-apparaat is geen
eigendom van het Centraal Bureau voor
de Statistiek. De machines worden ge
huurd van een Amerikaanse maatschap
pij, die deze over de gehele wereld be
schikbaar stelt. Als het CBS de machines
niet meer nodig heeft, gaan deze mogelijk
een globaal overzicht verwerkt zijn, wordt
dit onmiddellijk naar de betrokken ge
meente gezonden. Reeds hebben meer dan
250 gemeenten zo'n overzicht ontvangen.
DE GEGEVENS van de volkstelling
vormen uitstekend vergelijkingsmateriaal
met de volkstelling van 1947. Bij het CBS
worden al die gegevens in hun verband
geplaatst. De vergelijking van het mate
riaal en zijn onderlinge samenhang le
vert conclusies op over de bevolkingssprei
ding, de groei van de beroepsbevolking,
het overschot aan arbeidskrachten in be
paalde gebieden, het forensisme, de mi
gratie, de groei of teruggang van de kerk
genootschappen enzovoort. Als de uitge
werkte overzichten van de gemeenten en
provincies gereed zijn, brengt het CBS nog
een groot aantal publikaties uit over spe
ciale onderwerpen: beroepen, onderwijs,
kerkgenootschappen. Aan de hand van het
belangrijke cijfermateriaal zullen sociolo
gen pn andere wetenschapsmensen dan hun
conclusies gaan trekken, die weer in pu
blikaties zullen worden verwerkt. Eind vol
gend jaar mogen dan de gegevens bij het
CBS verwerkt zijn, daarna zullen nog ve
le publikaties volgen.
VOOR DE VERWERKING van de gege
vens wordt onderscheid gemaakt tussen
de beroepsbevolking en de niet-werken-
den. Uiteraard levert de beroepsbevolking
de meeste problemen op. Er komen in
totaal 11.5 miljoen ponskaarten, waarvan
4.5 miljoen voor mensen met een beroep.
Ongeveer drie miljoen kaarten hebben be
trekking op de gezinnen.
De groep niet-werkenden omvat hoofd
zakelijk de huisvrouwen en kinderen. Voor
deze groep hoeven de mensen en machi
nes niet zo veel werk te verrichten. Op
de ponskaarten van deze groep worden 27
codecijfers geponst. Op de kaarten voor
de beroepsbevolking echter tachtig Deze
kaarten geven minstens drie keer zoveel
.werk...
De gegevens van de volkstelling gaan
een lange weg door mensenhanden en ma
chines Eerst wordt de „oogst" van de
formulieren met codecijfers aangegeven,
daarna worden deze codecijfers in de
kaarten geponst. Voor de niet-werkenden
gaat het ponsen geheel machinaal. De te
ponsen gaatjes worden met grafietinkt op
de kaarten aangegeven, de machines tas
ten de kaarten af en maken op de aan
gegeven plaats een gaatje. Nu is het na
tuurlijk mogelijk dat een van de ambte
naren het ponsgaatje niet duidelijk genoeg
aangeeft. Geen nood: in zo'n geval „weet"
de machine het ook niet en weigert zij
verder dienst.
DE KAARTEN van de beroepsbevolking
gaan door machines, die met de hand wor
den bediend. Ook hierbij kunnen uiteraard
fouten worden gemaakt, maar deze komen
er uiteindelijk altijd uit. De kaarten on
dergaan namelijk diverse controles op
hun lange weg langs mensen en machines.
Zelfs worden de mensen door machines
gecontroleerd, want klopt een bepaalde
codering niet en de machine „heeft dit
door", dan weigert zij dienst. De pons
gaatjes wijzen de weg in het ingewikkelde
roderingssysteem dat voor leeftijden, be
roepen, verdiensten enzovoorts is opge
steld. Maar sommige coderingen moeten
met elkaar kloppen. Als een fabrieks
directeur bijvoorbeeld in de machines
voor het geslacht codenummer 2 heeft ge
kregen, dan klopt er iets niet. Alleen vrou
wen kunnen dit codecijfer krijgen. Man
nen hebben codecijfer 1. En als een van
de controleurs een ponskaart tegenkomt
van een dertienjarige chirurg of een zes
tigjarige scholier, weet hij meteen dat er
iets niet klopt. Aan de hand van het oor
spronkelijke formulier wordt de fout her
steld. Het is mogelijk dat in dit formu
lier ook een fout voorkomt. Dan wordt
contact opgenomen met de betrokken ge
meente om alsnog de juiste gegevens te
verkrijgen.
VOORAL VAN DE BEROEPEN meer
dan vierduizend is de codering bijzon
der moeilijk. Die moeilijke gevallen wor-
nr pup WAS EEN DUISTER eat doen. En toen kregen we wonderlijke zaken gesloten ogen onder water. Alleen het tril-
uil rui w/io nrxiv te horen! Deze mannen oefenden het be- len van het touw in de hoek bewees, dat
zestig centimeter in net vier Kant, in ae roep van puttenduikers! Zij waren een mens zich daarlangs naar beneden
dorre, grauwbruine aarde. Het water dat bet> die er voor ZOrgden dat de inlandse werkte in 45 meter diep water..
er in stond was heel troebel. Het had putten geregeld werden schoongemaakt als
ern licht weerzinwekkende Peur en op het zand hen dreigde te verstoppen. Want OP DE PUTRAND geknield staarden we
een licht weerzinwen e eg p slechts bij de gratie van die putten kon als behekst omlaag. Wat gebeurde daar
het gelig oppervlak, waar de putsteua^e dg oase blijven bestaan. onder dat vierkante, gelige waterspiegel-
drie brede, violette schaduwen over tje? De secondenwijzer van mijn horloge
wierv dreven kwalijke blaasjes. Om ons De putten zijn vaak oeroud en vele le- draaide traag, o zo traag in de rondte.
7 nnrJ„ rlrnna pn tot voeder senden omspinnen hun oorsprong, eeuwen Wat was er toch? Waar bleef die duiker
neen was ae aarde awo^. en tot V en eeuwen geleden. Volgens de oasebewo- nu?
gebakken in de zon. Miriaden zoutkns- danken de putten hun ontstaan aan Bijna een minuut was voorbij, toen
tallen flonkerden er in als lichtende de mythische Doe-el-Kornëiende Man- schokte het touw. „Nu is hij op de bo-
vunties. Over de hele omgeving van de met-de-twee-Hoorns. De man, die onder dem," zej de Arabier.
uprrpndp oase Temacine had het zout deze vreemde naam in de koran vermeld Maar dat was toch onmogelijk? Zo lang
knrvten s^aat' *s niemand minder den Alexander de kon een mens onder dergelijke omstandig-
Zljn steriele, witte of grauwe korsten Grote_ Macgdoniyche veroveraar! De heden toch niet onderblijven? Een halve
afgezet: vreemde tiaafn dartKf" hij aan het feit. dat minuut wees het horloge. Weer schokte het
hij beschouwd werd als de menswording j.ouw
OVERAL STONDEN de palmen in die van de Egyptische god Amon en de rams- En nu komt hij omh0og."
dorstige aarde, de stervende palmen van hoorns van Amon waren het bewijs van Ademloos hingen we over de putrand en
Temacine, die tot de ondergang gedoemd zijn macht. En dan is het wel aardig er staarden staarden. We hielden de adem
waren, omdat de ondergrondse watervoor- even aan te herinneren, dat ook Mozes we bijna stikten. Twee minuten en
raden langzaam, maar onheilspellend ze- vaak wordt afgebeeld met tiree uitsteek- zeven seconden wees het horloge toen het
ker terugliepen. Er zat iets gruwelijks in seis op het voorhoofd en ook Mozes leef- kroeshoofd weer boven de putrand boven
al die rechte dode stammen, die als de de in Egypte Tot op de dag van vandaag kw£jm en diep dlep ademhaalde Toen
zuilen van een vergane ruïne de lucht in heten de putten nog altijd Aioene-Doe el ^lom duiker rustig uit de put, wreef
boorden. In de zachte wind kraakten met Korneien, de pulten van de Man-met-de- gtevig Qver borgt en armen en hurkte neer
een dor en droog geluid wat dode palmbla- twee-Hoorns. bjj bet verwarmende vuurtje. Over zijn
deren langs de ruwe stammen, heen en naakte borst kronkelden waterstraaltjes,
terug, heen en terug. NU STONDEN WE DAN voor zo n put Dg hel hegen het bakje zand omhoog.
Aan onze voeten zaten vier kleine, don- van de Man-met de twee Hoorns. Deze was d moor.
kere mannen. Ze waren in vodden gekleed, zo vervuild dat het water onbruikbaar was dende werk! Ze iegden het naast de put.
ze waren mager maar gespierd. Onder hun geworden; vers water kon helemaal met Een tweede duiker stond klaar Weer dook
glanzende huid, die een vreemde koper- of nauwelijks, toestromen. De put was 45 gen mens 45 meter Qml om één klein
rode kleur had, zwollen en rimpelden de meter diep en had een doorsnee van 60 baki zand t halen,
spieren van hun enorme borstkas. Hun ge- centimeter. Daar moesten die kleine man-
zichten waren niet die van de gewone oase- nen in om op de bodem het belemmerende ypcvi a AT PT VP ierWe rlniker nm
bewoners. Ze hadden wollig kroeshaar en zand en vuil op te scheppen, in een mand- anomaal, vju-nvj ïeuere uuikci u
een van hen was glimmend kaal geschoren, je te doen en dit te laten ophijsen, telkens laag. Zesmaal nep ni] Allah aan en liet
Toch waren ze beslist niet negroïde. Meer en elkens weer, tot de put schoon was en hij zich vol vertrouwen zakken in die hel
hadden ze iets van de Australische oerbe- helder water vrijelijk toestroomde. Van van troebel water om onder te blijven,
woners. Met de handen op de knieën ge- wat takken en balken was een primitieve derha,f twee; soms tweeëneenhalve
vouwen hurkten ze in de blakende zon en hijsstelling gebouwd om het bakje met
wachtten geduldig tot het ons zou behagen zand op te halen. In een hoek van de put minuut lang. Is het een wonder dat n
om hen aan het werk te zien gaan. hing een stevig touw van palmvezel om- duikers een somber volkje zijn? Lachen
laag, strak gehouden door een zwaar rots- doen ze n0oit, dat verleer je bij dit spel
rieEfnN htkktfend FranTuit wteTe vier blok °p de bodem van de put. Dit touw d d d Zelfs hun kinderen zijn
de in hakkelend rrans uh, wie uie viei wgg de emge verbinding van de duiker T u
donkere mannen waren en wat ze gingen dp pu^. niet de buitenwereld. Langs dit sombeider dan gewone kinderen. In hun
touw daalde hij af en kwam hij weer om- ogen broeit iets van het aanvaarden van
hoog, en nooit zou hij dit touw onder wa- een loodzwaar leven, van een vroeg
den behandeld door speciale werkgroepen, ter loslaten, omdat het zijn enige verbin- sterven van doofheid na enige jaren
die voor de indeling van de beroepsbevol- ding was met het leven zeli. De wanden werken ieder miserabel bakje zand
king verantwoordelijk zijn. van de put waren ruw en onregelmatig,
een verwonding was niet uitgesloten. dat boven wordt gebracht krijgt een
Momenteel zijn van bijna alle gemeen- De duikers waren met de voorbereidin- duiker vijftiefi, hoogstens twintig cent.
ten de gegevens „in de molen". Van zo'r gen begonnen. Ze hadden een klein vuur- voor een gulden per dag speelt een dui-
honderd kleine gemeenten zijn de cijfers tje gestookt van dor palmblad, dat in die bodem van een 45 meter diene
al verwerkt. Met een groot aantal ge- stervende oase ruimschoots voorhanden ker °P cle ?oa.em 7an eel? meter a!ePe
meenten is men al ver gevorderd. In de zo- was. Ze hadden zich ontdaan van hun vod-
mer van volgend jaar zijn de gegevens den en met alleen een lendedoekje om leven,
van het gehele land zo ongeveer bekend, stonden ze zich in de brandende zon!
Dan moet het materiaal nog in overzich- te warmen bij het vuurtje. In een papier
ten worden gegroepeerd. Als de 11.5 mil- tje lag wat benzoë klaar, dat straks dienst
joen kaarten zijn geponst, worden de ge- zou doen bij de religieuze plechtigheden,
igevens in andere machines op grote tabel- want de duikers zijn vrome mannen, en
len overgebracht. De machines zoeken de Ze hebben de dood zo vaak onder ogen
ponskaarten af en „vertalen" de ponsgaat- gezien dat ze wel weten, dat alleen Allah
jes in cijfers. De tabellen leveren tenslot- hen helpen kon bij het moordende werk in
te het materiaal voor de overzichten van die nauwe hel van water en duisternis.
gemeenten en provincies. Per gemeente le-
veren de cijfers een aardig bundeltje ta- EEN VOOR EEN hurkten ze neer bij de
bellen op. Te zijner tijd worden deze op put en kneedden zorgzaam een bal van klei
aanvrage beschikbaar gesteld. en speeksel. Het duurde minuten eer de
samenstelling van die bal naar hun zin sc^e Radio Unie georganiseerde klein-
GEBLEKEN IS DAT voor de cijfers van was; toen begonnen ze er zorgvuldig hun f
de volkstelling een grote belangstelling be- oren mee vol te stoppen en ten slotte druk- kunstcursus dte tn oktober 1961 zal
staat, zowel van de kant van overheidsin- H.wll starten> hebben de volgende docenten
put met de dood om de oase te doen
Bob Tadema Sporry
oorschelp er mee gevuld was. De kaalge-
stellingen als van particuliere organisaties schorene ging nog verder, hij stopte ook hun medewerking toegezegd:
en bedrijven. Vele verzoeken om bepaalde zijn neusgaten dicht met klei! Toen haal-
aeaevens zijn al bij het CBS binnengeko- den ze een klein blikje met olie, waarmee Alex de Haas: theorie en geschiedenis
n l. l. imiien hit ze z'cb bet bovenlichaam insmeerden. En der kleinkunst; Cor Lemaire: voordracht
men. De kerkgenootschappen willen b j- toen was het ogenblik aangebroken voor en tekstinterpretatie bij zang, spel en mo-
voorbeeld een overzicht hebben van het de eerste duiker om te water te gaan. noloog; Frans Muller: notenlezen en zin
aantal aangeslotenen, grote bedrijven ge- Langzaam, heel langzaam om te snelle af- gen; j Akkerman: microfoontechniek
bruiken de cijfers voor marktanalyses en koeling tegen te gaan ging de kleine man by spreken en zingen; Arie Brandon: ken-
i. hrtvtrl ervan een beter in- in de put' Ten slotte rustten alleen zijn n;s van de technische hulpmiddelen van
bovenarmen op de rand van de put. Hij radio, voor zover zij een creatieve functie
zicht in de mogelijkheden die een bepaal- bad tot Allah en smeekte Hem om hulp hebben; Gerard Hoek: algemene kennis
de streek of gemeente voor vestiging biedt, bij zijn werk. Toen volgden de lichamelij- van de radio-omroep in Nederland; Maar-
Stedebouwlcundige plannenmakers ma- ke handelingen. Hij niesde een paar maal, ten Kapteyn: uitspraak Nederlandse taal,
I-en nok nphruik van het overvloedige cij- spuwde, haalde een paar maal heel diep Algemeen Beschaafd en dialecten; Dogi
ken ook gebruik van het overvloedige cij adem en bHeg d£m de ,ucht met vee] Rugani; uitspraak Franse taal; Vera Bon_
fermatenaal. En tenslotte is het duidelijk kracht uit. Toen tikte hij met de wijsvin- dam: uitspraak Duitse taal; Ary van Nier
dat de overheid bij haar toekomstige be- ger van zijn rechterhand op de rand van op: uitspraak Engelse taal; Messandra
leid mede gebruik maakt van de gegevens de put om de watergeesten te waarschu- Terkuile-Bouwmeester: uitspraak Ita-
die de algemene volkstelling heeft opgele- wen voor zijn komst, riep nog eenmaal liaanse taal; Johan Bodegraven, Jan de
de Profeet aan. blies een lange, fluitende cier en Jelle de Vries: regisseurs.
uerd- ademtocht uit, waarmee hij zijn longen
A. Hoogkamer volkomen leegde, en verdween toen met
