WAALSE
MORGEN
1
KERK IN HAARLEM VIERT
HET 375-JARIG BESTAAN
bc- ORGELRESTAURATIE VOLGEND JAAR GEREED
L
i
■ligMhe
Gro.e■ssiffss^Ass,Ssd,fr.etnSft
- z" bee"-'peo,cn vol,efSWSfft b„™
Historisch monument en oecumenisch centrum
- - - -a».u
PT""
*SB$RR®R$S5SggÖ
DE WAALSE GEMEENTE aan het Haarlemse Begijnhof, die morgen het
375-jarig bestaan viert, kan bogen op een rijk historisch verleden. Zij werd
geboren in de bewogen dagen van de Hervorming en zij begon haar ere
diensten in de kerk die de naam droeg van de geestelijke dochters van de
Heilige Begga. Sinds 1262 deden deze godvruchtige vrouwen hun werken
van barmhartigheid, onder meer als ziekenverzorgsters en verder maakten
zij het prachtigste kantwerk.
Toen de Waalse refugié's, opgejaagd door de vervolging in hun land, naar
het noorden kwamen, vonden zij de kerken in een deplorabele toestand.
De Beeldenstorm had over de Lage Landen geraasd en ook de Begijneked<,
die aan de vluchtelingen ter beschikking werd gesteld, had onder de ver
nielingen geleden. De kleine gemeente, eenmaal georganiseerd, groeide.
Een eeuw later kwamen de gevluchte Hugenoten de gelederen der Walen
in Haarlem versterken. Na de bloei kwam het verval en in sommige plaat
sen slonk het ledental zozeer dat de gemeente moest worden opgeheven
In Haarlem bleef de Waalse kerk bestaan, behalve als een historisch monu
ment ook als een gemeente met een eigen sfeer en een eigen taak.
Er ontwikkelde zich een oecumenisch centrum met een leeszaal, waarin
iedereen die belang stelt in het eenheidsstreven der kerken actuele lek- bedekt met prachtige Delftse tegels. In het midden de tafel met avondmaalgerei.
tuur kan vinden. Een nieuw initiatief betreft het houden van zogenoemde meenschap nog maar wat teert op de rijke Ten derde hebben de Fransen een an-
nocturnes in navolqinq van soortgelijke bijeenkomsten in andere steden, tradities van vervlogen eeuwen en dat zij dere aanpak in de verhouding van het pro-
ff. I „w^nrMlencton riip ppn oecu- in onze tijd geen rol van betekenis meer testantisme met Rome. De wijze waarop
zoals Amsterdam. In Haarlem zullen deze avonddiensten, a e speelt? de Fransen dit probleem benaderen T-an
mpnkrh karaktpr draaen en waarin veel wordt gezongen, ingaande 22 sep- we stelden deze vraag onder anderen voor ons Nederlanders heel leerzaam zijn.
I „.„.(ion rianpn nlaats hebben. aan ir- ch- c- van der vlis' in het °Pen_ Ds- Wery meende dat de Waalse kerk
tember waarschijnlijk eenmaal in de veertien oag p bare leven directeur van Openbare Wer- in de oecumenische beweging een taak kan
ken in Haarlem en in het kerkelijk leven vervullen en fijj wees op de Couturier
ouderling van de Waalse gemeente. kring die door de Waalse predikant ds.
Baudraz samen met mgr. Diepenbrock op-
taaT^rde Wa"al7e "kerkgemeenschap maart T799 kfegendeWalen en de Hu- ten) Afgezien van de theologische argumen- gericht werd.
w™.
■8
ji
de sacristie zijn tal van antieke kostbaarheden te vinden. De wanden zijn
DOOR HET GEBRUIK van de Franse autoriteiten verbeurd verklaard, maar op zandsteen (voor ^dit werk foute materia- A. A. Kok ging het ee:n poos goe*^"^een
17 maart 1799 kregen de Walen en de Hu- len) bijgewerkt. Dat was toen zo de ma- toen in de hertst van ïaoo kotl na w rtigezlell vall uc aLS
genoten in Haarlem hun bedehuis in vol- nier. Ook aan de oude Bavo op de Grote dienst een stuk u fteneden kwam, ten zeg ik: ja, aldus ir. Van der Vlis. H t t er niet om wat de functie van
1 1 3TT„i n/T«-».Ty.+ «vi ««vi Wo ATicnnno Kprlr in. Amster- Van een lOOeraam Udell Utiieucn rv wam, ...n eMmnf niot rfront möov
vooral in de laatste anderhalve eeuw een ledig eigendom terug. Het was op dat mo- Markt en aan de Nieuwe Kerk. in Amster- van een toograam ™al. "^"fómeTvan De gemeente is weliswaar niet groot meer, een kerkTn"het verleden is geweeït," maar
bijzondere plaats in ons kerkelijk leven ment dat besloten werd een fonds te stich- dam zijn de sporen van dergelijke minder mrw reeqs geruimetija ymp een 100 a 120 leden, maar als landelijke j zij gaat doen in de toekomst. De
ingenomen. Velen zien deze groepering als ten om het voortbestaan van het kerkge- goed geslaagde herstelpogingen nog dmde- ^nemende bouwwaargenomen. de Waalse kefk in de Ne- ------
bouw te verzekeren. De contractanten na- lijk te zien.
ettelijke plaatsen had- in' Zii heeft een eigen sfeer, een eigen aanpak ook in het eenheidsstreven de-
etteujKe plaatsen nan rp 7 in trvph nnk in ons land En-
een vreemd element dat allang had moe- O^k als gevolg van het zich overal dmp invre_
Woningtoezicht verklaarde de kerkruimte zeI{s moskeeën? Waar moet iemand naar Het zou jammer zijn, aldus deze Remon-
ter dat de Waalse kerken in wezen en ont- historisch monument was.
staan volkomen Nederlands zijn. Het Frans
dat er nog steeds wordt gesproken, is na
melijk de taal van de zuidelijke Nederlan
den (het huidige België dusl in de tijd
van de Hervorming.
In Holland heeft de Reformatie pas
vrucht gedragen van 1570 af. Reeds in
1523 werden de eerste martelaren ver
brand voor het stadshotel van Brussel. Tij
dens de 80-jarige oorlog weken duizenden
uit de zuidelijke Nederlanden, waar de
Inqdisitie fel om zich heen greep, óit naar
het vrije noorden. Deze Frans sprekende
Nederlanders hadden voor de protestan
ten in het zuiden een goede kerkorganisa
tie opgebouwd. Hun ervaring op dit gebied
brachten zij op hun vlucht naar Holland
mee.
Het is niet teveel gezegd dat de oudste
organisatie van de Nederlands Hervorm
de Kerk in ons land het werk van de Wa
len was. Dat de Reformatie hier zij het
dan veel later dan in het zuiden krach
tig baan brak, was aan deze vluchtelingen
te danken en het waren ook de Walen die
ons land de geloofsbelijdenis gaven die op
de huidige dag nog steeds bekend is als de
Nederlandse Geloofsbelijdenis. Deze belij
denis werd eerst in het Frans opgesteld
door de Waalse predikant Guy de Brés
(ook wel de Bray), daarna vertaald in het
Latijn, in een tekst die nog steeds bij de
Leidse bibliotheek berust, vervolgens over
gezet in het Hollands en tenslotte, in 1571.
op de Synode van Emden officieel aan
vaard als de Nederlandse Geloofsbelijde
nis.
Later, toen het protestantisme in het
zuiden hoe langer hoe meer werd uitge
roeid, behield het Frans zijn plaats in de
kerk. De Staten van Friesland hebben de
Waalse Kerken de naam van Moederkerk
gegeven en in ons land worden zij dan de Waalse gemeenschap, maar voor de
ook als de moederkerken ten opzichte van hele bevolking,
de Nederlands Hervormde Kerken
schouwd. -
Het is dan ook moeilijk vol te houden dan 40o jaar. De eerste kerk op het Be-
dat de Waalse Kerken a-nationaal zouden gijnhof, dat in 1262 door Arent van Sas-
zijn. senheim was gesticht, viel in 1347 ten prooi
IN 1582 MAAKTEN de Waalse refugié's aan Pen brand die een groot deel^van^de
deel uit van
1
rf« AtMJLb IIlUMAtTtttMl vv aai lUUCl wmanu naai. -
in het hoge koor onbruikbaar en noodge- tog dje hier komt ujt Zuid.Beigië) Frank- strantse predikant, als er in bepaalde cen-
dwongen moest de Waalse gemeente de k gn Zwjtserland? vooral in het toeris- tra geen poort meer zou zijn, waardoor de
erediensten in de kapel naast de kerkzaai tenseizoen zijn we ecdt een opvangcen- Franse religieuze achtergrond voor ons
houden. trum. Trouwens, het hele jaar door zien binnenkomt.
we veel vreemde gezichten. Bezoekers die
Architect IJsbrand Kok, zoon van de graag jn onze dienst komen. Bovendien TENSLOTTE SPRAK de plaatselijke
reeds genoemde kerkrestaurateur, maakte heoft de Waalse kerk in Haarlem een zich predikant van de Waalse gemeente, pas
drie plannen voor de restauratie, doch ver uitstrekkende betekenis: namelijk die teur J. F. Baudraz, van een natuurlijke
slechts het kleinste daarvan, dat voor het van oecumenisch centrum. geschiktheid van zijn kerk om een cen
trum te zijn in het streven naar hereni-
En juist met het oog op dit oecumeni- gjng der kerken. Zijn visie op dit punt
sche aspect is het de bedoeling voor ds. heeft hij al eens op schrift gesteld ter
koor, kon in uitvoering worden genomen
Een belangriik onderdeel van de plan
nen kwam in de loop van vorig jaar ge-
reed de restauratie van de zes gothische Baudraz, die binnenkort naar Bern ver- voorbereiding van een brochure, gewijd
ramen van liet koor De tweede flse komt 'rekt- een 0Pvol«er te vinclen die het werk aaa de plaats, de rol en de roeping van
na de vterine van het 375-iarig bestaan in dezelfde lijn zal voortzetten. de Waalse kerk. Aan het manuscript ont-
dfe morsen olaak helft aan dè orde-het Ir" Van der Vlis 18 cr ten volle van lenen wij met zijn toestemming het vol-
die morgen plaats heelt aan de orae. nei Qvertui d dat de Waalse kerk nog be- gende
herstel van het tongewetfhetlassenvan staansrecht heeft Als we de kerk zouden genae'
ie,,lrfk,b-!ikfnn;e^awdLS™e:nvadn opheffen, dan zouden de leden volgens mij
muren zijn ingerot en het vernieuwen \an - buitenkerkelijk worden óf naar een an
de stucwerken van de muren. Smds het „u..„
ae s LUC wei Ken va,, ne innieu. on ne. kerkgenootschap overgaan, aldus
begin van dit ]aar houdt de Waalse ge-
meente haar diensten weer in het herstel- van ae v
de koor, maar in de komende tijd zal zij
weer een toevlucht in de reeds vertrouwd
geworden kapel moeten zoeken. De kosten
Een der zes vorig jaar gerestaureerde kerkramen. (Archief Gem. Mon. Bureau)
Wat kan de oecumenische roeping van
de Waalse Kerken zijn, in de zin van een
bijdrage aan de zichtbare eenheid van het
lichaam van Christus? Die kerken kunnen
stellig ofwel langzamerhand en zoetjesaan
De Haarlemse Remonstrantse predikant verdwijnen ofwel de crisis, waardoor zij
ds. J. W Wery ontwikkelde tegenover ons zÜn ontstaan in een soort geestelijke zui-
v.„ alt „kleine" plan ,.n 'Sbr7ni'"KS So'mS'n^ ™wSk°l?Selto t™i»S
nlïoM i°Se3e suteidleït'» rllk™™ «e P~J»toten van ons land met
132.000. Door de subsidies van njK id//. pprctp vindt Wprv het hplansriik hun rooms-katholieke medeburgers,
pet.), provincie (15 pet.) en gemeente (25 [en ^er„.e v1lnd.t Wery net DeiangrijK
pet) blijft voor de IVaalse gemeente 2V2 Waalse kerk de gelegenheid open Walen zijn de afstammelingen van
percent over om bij te dragen in de zui- staat het evangelie in een andere taal te de vervolgden die als enigen zijn ontsnapt
vere restauratiekosten. Maar daar komerf horen. Dit kan voor hen die deze taal ver- aan de valstrik van een verdraagzaamheid
dan nog bij de kosten voor onder meer staan, onvermoede perspectieven openen. dje niet meer is dan onverschilligheid en
verlichting en centrale verwarming. De 0°k a' doordat bepaalde woorden in die zjj kunnen trachten een eenheid te bewerk-
kerkeraad vertrouwt er op dat de nodige taal gevoelswaarden hebben die in de eigen stelligen op voorwaarden die geen verraad
f 30 000 door de reeds enkele jaren lopende taal onbekend zijn. zijn aan het bloed der martelaren, maar
inzameling er zullen komen. Ten tweede hebben we in Nederland de een verzoening in een geest van christe-
laatste jaren nogal onder invloed gestaan ll;|ke liefde en waartieid-
DE WAALSE GEMEENTE neemt in het van de Duitse theologie met inherent de De Walen zijn volkomen geschikt om de
kerkelijk leven een bijzondere plaats in, sysiematische verwerking die voor de Duit- leiding te nemen van deze beweging en
zeiden we reeds in het begin van dit arti- sers kenmerkend is. Het is daarom van in Nederland geduldig en systematisch de
kei. Heeft de Waalse kerk in onze tijd groot belang dat ook de invloed van de methoden van het geestelijke eenheids
eigenlijk nog wel bestaansrecht? Hoe puur- Franse theologie met haar esprit en be- streven van Abbé Couturier in te voeren.
Nederlands haar oorsprong dan ook moge trokkenheid op de Franse cultuur onder
zijn. Is het niet zo dat deze religieuze ge- ons bereik komt en blijft.
OVER HET ORGEL en zijn maker zijn windladen het uitgangspunt vormden bij
toeinig gegevens bewaard gebleven.
vervanging van
Bij wijzigingen aan het orgel in de vo-
Het is aan hen, op de gastvrije bodem
die hun gevluchte voorvaderen ontving,
bekend te maken het verzoek om verge
ving voor de massamoord van de St. Bar*
tholomeusnacht door de priester van Lyon
en het prachtige antwoord van een afstam
meling der Hugenoten die in Frankrijk
bleef, prof. J. Cadier uit Montpellier.
Het is aan hen het gebed voor de een-
hervormde jonge stad Haarlem in de as legde. Reeds erg tvetnig gegevens oew^.„ gn praktjsch bruikbaar restauratie.
ueei uil van de Nederlands Hervormde „aiaonrip inar was 't kerkie weer zover Het werd m 1808 ter vervanging van _ian
Kerk. De bis- hef in I730 door A. Vamaarts gebouwde Plan'
het 'beleg0 mSS1572 alle goederen van de schop van Rin0P°ks' k°askTa'ar 0rgel dat ondanks de twnmali^e •'on~
kloosters en de geestelijke gilden en ook «et koor ^as^ecWer^p houd5aar slechte" toestand thans nog in
alle kerken in haar bezit geicregen. De r®g gerped en in 14n werden drie Ouderkerk aan de Amstel te beluisteren
^vLnnedne BeeggMneLnerk5toegeé Wokken afngeschaft, de St. Pieter, de St. schijnt te zijn i„ de Waalse Kerk 9e-
wesen en ^)p 7 september van dat jfar Pauius en de |t Joannes de Evangel«t plaatst door johann Caspar Friedrichs uil
hield de stichter van de Waalse gemeente pen !"ldkl°k' f f kf k 'eewiid aan st. Gouda, die in de jaren omstreeks 1806 vrij
in'Haarlem, pasteur Jean Taffin, zijn eer- was reeds in 1410' aangekocht. De veel opdrachten in Haarlem uit te voeren
?weePdeaïenEtevo?én1réeze éJtad°waSseaCané toren'vertoont duidelijke Romaanse ken- fcreeg. Onder meer aan het Bavo-orgel, in
gekomen. Het eerste dat hij deed was het merken. de Nieuwe Kerk, in de Doopsgezinde Kerk
vormen van een kerkeraad; er werden In de loop der eeuwen is deze oudste w(mr het origineie contract nog aan-
twee ouderlingen en twee diaken gekozen, kerk vah Mem 8t®®^8 ®rnnsfngebrii^: viezig is - en dat later via de Janskerk
nparna £af hii de kerk een zegel dat de nen van verval gaan vertonen, in Dijvoor 7
woorden droeg die de leden van de Waalse beeld 1936 - de Waalse kerk vierde toen in de Bakenesserkerk terecht gekomen is.
gemeente door de eeuwen heen zeer dier- het 350-jarig bestaan sloeg de kerke-
haar ziin geweest: Christ seul est tout! raad alarm en behalve de Synode zegden Friedrichs
u t '^nt-taan van de gemeente riik provincie en gemeente hun steun toe. bouwers uit die tijd zoals Freytag, Wag-
q kw P7 li de BeJi i n e k er k i nei gen - Ook van particulieren stroomden geldsbe- ner, König en Strümphler, afkomstig uit
in 1596, kreeg z» de Begijnekerk in eigen uokvi Hersteld werden het bo- Duitsland, waar hij in 1763 te Wickrath
dom- vendeel van de toren en de hoge muur van geboren werd. Hij werd in 1784 poorter
De gemeente groeide en bloeide. Er wer- het koor Daarna werd het dak van het der stad Gouda waar hij in 1795 de be
den diensten gehouden op zondagmorgen, scbip onder handen genomen, dat totaal kende orgelbouwer H.H.Hess opvolgde,
op zondagmiddag en in de week. In 1685 vergaan waSi en 0ok de rest van de bui- Bij een nauwkeurig onderzoek van het
kreeg de gemeente een grote invloed van tenkant Qok inwendig werden esthetische inmiddels gedemonteerde orgel bleek veel
gelovigen als gevolg van de tweede grote verbeteringen aangebracht. van het pijpwerk afkomstig te zijn van
vlucht van protestanten uit het zuiden. Na een destijds reeds bestaand instrument
het herroepen van het Edict van Nantes HET BLEEK NIET de eerste restaura- met karakteristieke klank-eigenschappen
door Lodewijk de Veertiende weken meer {ig (g zi-n in de historie van de oude kerk. zoals wij die bijvoorbeeld kennen van het
dan honderdduizend Hugenoten naar Hol- Er waren er a[ twee aan voorafgegaan, Bavo-orgel en nagenoeg zonder ernstige
land uit. Deze vluchtelingen sloten zich, omstreeks is50 en 1890. Vooral die tweede beschadigingen. In de kerkelijke en ge-
ook in Haarlem, aan bij de hervormde keer u)erd het werk stevig aangepakt, meentelijke archieven bleek behalve een
kerk waar Frans werd aesproken: de Vge[ begreep men er echter in die tijd nog oude prent en een enkele vage aanduiding
Waalse gemeente. niet van, maar het was allemaal goed be- geen document over het orgel aanwezig
was evenals zovele orgel-
na HFT UITROEPEN van de Bataafse doeld. Hele muurvlakken werden afgehakt te zijn, zodat alleen een dispositieopgave
Repubhek werden alle kerken door de en me. machinaal baksteen en ^Uer, .an .To
stukken van Joachim Hess en de indeling van de
rige en het begin van deze eeuw werden heid van de christenen te verspreiden en
naar nu gebleken is slechts 3 registers te bidden, alsmede de beslissing van de
verwijderd en door andere vervangen, ter- synode van de hervormde kerk in Frank-
wijl er verder enkele registers stuivertje rBk d'e 'n 1936 in Agen bijeenkwam: Ver
wisselden, geheel naar de smaak van die nemende dat een poging tot gebed voor de
tijd. \Tevens werd het orgel toen met een eenheid der kerken zal geschieden op de
vrij pedaal uitgebreid, echter van zodani- vierde zondag na Kerstmis in talrijke
ge kwaliteit dat het thans móet worden orthodoxe, anglicaanse en rooms-katholie-
vervaneen kerken, aanvaarden we met vreugde en
ontroering dit initiatief en stellen voor
DE RESTAURATIE wordt verricht door aan de predikanten dat zij op die dag in
de Zaanse orgelmaker Flentrop, en omvat de eredienst naar voren zullen brengen de
een totale revisie van het instrument, te gededen, van de hervormde kerk aan die
weten de windvoorziening, windladen, re- van anocrc delen van de algemene kerk
aeerwerk, tractuur en het pijpwerk, waar- oe voegen,
bij er voor gewaakt zal worden dat de
intonatie niet gewijzigd wordt, en dat zo Ym i*16 roeping te vervullen is het
min mogelijk onderdelen vervangen kleine getal van de Waalse gemeente
worden. geen hindernis. Integendeel, het is in
De dispositie zal als volgt luiden: deze richting dat de Waalse kerken een
Hoofdwerk: Bourdon 16', Prestant 8', Hol- harmonieuze en goddelijke vervulling
pi;iP .8éo2/?Ccaaf 4 f°^e? mU11L 4>' AGtmr vinden van hun geschiedenis, hun inspi-
quint 222A', Superoctaaf 2', Mixtuur 4 sterk. v.
Cornet 4 sterk, Trompet 8'. L n bestaansrecht in de tijd die
Bovenwerk: Holpijp 8', Viola di gamba hun nog is gegeven, aldus ds. Baudraz.
n Pref,^ n' ,Roerflujf 4' Woudfluit 2' Nauwelijks duidelijker dan met deze
Pedaal: Subbas6?^1 Prestant 8', Holpijp woorden hadden de taak en de roeping
8'. octaaf 4'. Fagot 16', Schalmei 4'. Ma- van de Waalse gemeente en dus ook
nuaalkoppel, 2 pedaalkoppels. van de thans jubilerende groep in Haar-
De streefdatum bij deze restauratie is lem kunnen worden omschreven.
1 juni van volgend jaar zodat de orgel-
stad Haarlem aan het begin van de jaar- p. Bos
lijkse orgeldagen een voortreffelijk orgel
rijker zal zijn. Bovendien ligt het in de
bedoeling dat de beide stadsorgahisten in Gegevens voor dit artikel zijn onder meer ont-
de Waalse Kerk nu en dan concerten op leend aan ..L'Eglise Wallonne de Haarlem" van
dit orgel zullen geven- f - C*1- Krafft en ..De restauratie van de Waalsche
W Uficc/zirrz? Kerk en het Begijnhoff te Haarlem met histori-
vv uuööuigu SChe bijzonderheden" door mr. A. J. Enschedé.
