„GEEF ZE EEN EERLIJKE KANS"
Het Joodse kind Jossele
conflict tussen kerk en
werd inzet van
staat in Israel
PwJ.'Saaf
Wekelijks toegevoegd aan alle edities van
rlems Dagblad Oprechte Haarlemsche Courant
en IJ muider Courant
Magisch realisme dat
de tijden overleeft
55 Stó SSTffSSS?* M - KWAM HET, OP
SAENREDAM-EXPOSITIE IN UTRECHT
PROF. MR. I. A. DIEPENHORST, voor- na onmogelijk maken, dat het regime be
zitter van de Vereniging van Reclasse- hoorlijk streng is, dat er van soberheid
ringsinstellingen heeft, ter gelegenheid wel, van weelde geen sprake is en dat
van de jaarlijkse inzameling die in de ieder die gevangen zit, snakt naar het uur
komende week gehouden zal worden voor der vrijheid",
de reclassering, een toespraak tot journa
listen gehouden. Hierin rekende hij af met DE HOOGGELEERDE spreker hekelde
de opvatting als zou er in ons land voor rfe mentaliteit van het op ex-gevangenen
gevangenen genoeg gedaan worden en dat neerzjen het gebrek aan Vergevingsge-
men hen maar eens met minder fluwelen zindheid terwijl mannen of vrouwen die
handschoenen zou moeten aanpakken. „De
jarenlang voor hun gezin het leven tot een
werkelijke situatie is dat Nederland zijn maakten van geen enkele terugzetting
gevangenen onderbrengt in totaal verou- tg lijden hebben. Prof. Diepenhorst wees
derde gebouwen, die een passende behan
deling dikwijls bemoeilijken en vaak bij-
BIJ HET VERSLAG van de opening van de tentoonstelling van werken van
Pieter Jansz. Saenredam (1597-1665) in het Centraal Museum te Utrecht werd al
gewag gemaakt van het feit dat een expositie als deze niet gemakkelijk nog eens
gemaakt kan worden. Nu is het niet zo ernstig als althans onze generatie het
met de herinnering aan deze tentoonstelling zal moeten blijven doen, want die
zal tegen de tijd bestand blijken. Hoe verbaasd was ik in de catalogus te lezen
dat een vorige in het Museum Boymans gehouden tentoonstelling van werken
van deze meester al weer bijna 25 jaar geleden plaats had, terwijl ik meende
deze toch zoveel korter geleden en na de oorlog gezien te hebben. Nu herinner
ik me ook weer dat sommige schilders toen niet zo verrukt waren over die
expositie in een tijd dat Nederland in de ban was van het Magisch Realisme,
dat verdedigd leek ook door het bestaan van het werk van Saenredam, die als
voorbeeld van een Schumacher zou kunnen gelden. Picturale inzichten ver
schilden ook in die jaren. Redenen tot ongerustheid omtrent de juistheid van
bepaalde inzichten vonden ten dele hun bevestiging direct na de bevrijding
toen Van Meegerens vervalsing als zodanig bekend werd. ant dat werk kwam
juist in diezelfde jaren in openbaarheid. De schilderkunstige waarde van dit
doek en zelfs de authenticiteit werden al aangevochten door enkele schilders,
de plaatsing in een museum gezien als dekking weer van het Magisch Realisme.
En met dit alles leek ook de waarde van het werk van Saenredam ietwat in
discrediet te geraken. Zo was het althans in mijn omgeving. Het weerzien zo nu
en dan van enkele schilderijen van Saenredam en ook de onuitwisbaar blijkende
herinneringen deden ons wel terugkomen op onze vergissing. We hadden moeten
bedenken dat eigenlijk dat woordje „magisch" ons wat dwars zat. Bovendien
vergaten we te zeer te letten op toch echt schilderkunstige waarden, die in
Saenredams werk, soms ietwat verscholen achter de precieze tekening, liggen.
DE HEER P. T. A. SWILLENS,
auteur van een belangrijk boek over
Saenredam, behandelt in de catalogus
Saenredam als schilder. Hij schrijft, na
gewezen te hebben op Saenredams
„grondige en gedegen voorbereiding"
voor zijn schilderijen, dat deze „het he
rn eest er Jacob van Campen, medeleerling
van Saenredam op de werkplaats van
Frans Pieter de Grebber, die hem inleid
de tot de perspectief. Over Saenredam's
bekering tot het kerkinterieur (voorheen
tekende en schilderde hij andere onder
werpen) kunnen veronderstellingen ge
maakt worden zoals Swillens dat doet. De
vriendschap met de bouwmeester en het
feit dat Saenredam als bultenaar mis
schien graag vluchtte binnen de bescher-
langrijke voordeel" had, „dat hij zich mende wanden van het kerkgebouw kun- met
DAT DE MAGISCHE REALISTEN twaalfde jaar Hij werd begraven in de
eigenlijk minder met een Saenredam dan St. Bavo. Op deze expositie ontmoeten we
St.
Cunerakerk in Rhenen van Pieter
Janszoon Saenredam
erop dat het niet aangaat volgens pasklare
patronen steun te verlenen aan ex-gevan-
genen. Het is beslist niet zeker dat een
moeder van zeven kinderen, die gestolen
heeft, eerder steun verdient dan een
vechtgrage nozem. Het kan best zijn dat
die moeder een plaag voor haar omgeving
blijkt te zijn geweest en dat de nozem
nooit een behoorlijke kans heeft gekregen.
De reclassering wil helpen, terecht bren
gen, het nogmaals plegen van de misdaad
voorkomen. Dat streven is niet gediend
met het bij de arbeid uitgaan van een
van te voren vervaardigd patroon.
„MEN MOF.T ZIJN NUCHTERHEID
bewaren", zei prof. Diepenhorst. „Het is
een dwaasheid alles aan erfelijke belasting
en omstandigheden te wijten. De eigen be
slissing die tot bepaalde daden dreef mag
nooit worden weggecijferd. Maar wie heeft
het recht om werkeloos toe te zien, dat
medemensen verder afglijden? Wie mag
een ander het merk opdrukken: verloren
voor de maatschappij? Niemand zegge er
wordt al genoeg gedaan. Zeker, er wordt
veel werk verricht. Het gebeurt in de re
gel door overbezette, sober gesalarieerde
reclasseringsambtenaren, die men dik
wijls nog hun vertrouwen in de medemens
verwijt en van wie als de gewoonste zaak
ter wereld wordt aanvaard dat ze 10, 12,
14 uur op een dag in touw zijn. Het werk
wordt verricht binnen de gevangenis, in
cellen die behoorlijk sanitair missen, in
lokaliteiten die reeds lang als onvoldoende
zijn afgekeurd. Voor betralieïng zijn er
plotseling wel tonnen, voor een noodzake
lijke inwendige verbetering van tal van
gestichten ontbreken ze".
„HOE VAAK besloot prof. Diepen
horst zijn toespraak moet niet wegens
zijn voorgangers m
het architectuur- h^'j^he^hijz^nd'er d^Gr'ot? erTdü^Nieu- door Saenredam getekend en geschilderd gebrek aan geld een bepaald plan onuit-
nen redenen zijn. Hoe dan ook, de kennis mderen te maken hebben proeft men we Kerk betreffen. Daarnaast zien we do- monument zou trouwens voor zijn tentoon- gevoerd blijven liggen? Reclassering is
van de perspectief werd hem een nooa- UA1
zaak en daarbij minder doel dan zijn wel op deze expositie. Het „waar maken
voorgangers. van wat we met 2Utlen ontmoeten geschied.
stelling een van verre meer zichtbare affi- n-et bet werk van zoetsappige mensen die
Dat deze expositie in Utrecht gemaakt che zl-ln geweest dan Utrechts Domtoren. r->.
cumenten over het Beleg van Haarlem.
werd kan gemotiveerd zijn door het feit ^e expositie sluit 19 november,
dat Saenredam in Utrecht meer kerken
heeft getekend dan waar ook. Welk
daarna ongestoord en met volledige
overgave kon concentreren op de louter
schilderkunstige elementen".
de overigens toch wel om andere motie-
Prof. J. Q. van Regteren Altena, die de v e^reaTisme^als dat van Het was niet f ver O^ocht om in die
tekenaar tot onderwerp van zijn publika- Saenredam bepaalde dingen toch niet hele- tijd van de Saenredamtentoonstellmg m het
tie in de catalogus nam, zegt ergens: maal gaan, Duidelijk was dat bijvoorbeeld Museum Boymans het te zoeken in een
„Veel van de schilderstukken maken de be^ grote scbiiderij van de Mariaplaats vergelijken met de zoveel latere Utrillo,
indruk in verf vertaalde teekenmgen te met de Mariakerk te Utrecht vanuit het
zijn". (Prof. van Regteren Altena gebruikt ^t(fne geZTen een werk uit de collectie die in alle argeloosheid met de perspec-
een oudere spelling). Hoewel beide inlei- van het Museum Boymans-Van Beunin- tief natuurlijker omsprong dan Saenre-
ders elkaar niet tegenspreken daarmee, gen waar be^ zag vóór deze expositie, dam, maar wiens realisme wel vergelijk
baar prof. Van Regteren Altena spreekt jn de plaats noodt een schilderij baar want even dwingend was. Er is in
van „veel" van de schilderstukken, voelt Saenredam veelal direct tot het be- mioe schilderijen van Saenredam een
men uit beider woorden wel dat Saenre- kiiken van dichtbij. Toen ik het in Rotter- sommige schilderijen van saenreaam een
dams schilderkunst toch wel genoemd kon dam ont.moette trof ik het bij het binnen- niet die van Utrillo vergelijkbare sugges-
worden in een strijd over picturale inzich- komen direct aan de aan de ingang van tie van de stof, het materiaal van het uit
ten. Hoewel deze strijd vandaag misschien be^. Kabinet grenzende wand, waardoor ik geheelde onderwerp. Misschien moet ik wel
niet zo belangrijk is, wnl ik toch wijzen op het zonder veel afstand benaderde En dan voorzichti zijn in sommige gevaUen niet
een schilderijtje aan het begin van deze verwondert de perspectief, die echter juist „„hól.
tentoonstelling, voorstellende het interieur bbjkt te zjjn wanneer men meer afstand te veel te willen zien, waar mogelijk
van de zuidelijke kooromgang naar het neemb Die dwingende perspectief bepaalt en ander gevolg kan zijn van slijtage. Toch
oosten van de Grote Kerk te Haarlem. dan een piaats Van aanschouwen, die weer doet een schilderij van dat oude Amster-
Daarin is meestal toch sprake van kleur niet gebeei geschikt is voor het genieten damse raadhuis me aan sommige werken dat de Israëlische ultra-orthodoxie, die een theocratische staat nastreeft, zich
en niet van toon. Wat in een tekening zich yan de deta.ils. Er is echter nog een ande- 1 1J T- r-.* -uj.ij
alles willen vergoelijken. De behandeling
van misdaad en misdadiger is een toets-
Bob Buys steen voor de beschaving".
(Van onze correspondente
JERUZALEM. De strijd tussen kerk en staat is weer eens opgelaaid. De
laatste weken hebben zich enkele incidenten voorgedaan, die demonstreerden
j a. v,„a, - nnn utrillo denken En on andere wijze opnieuw in slagorde heeft geschaard. In het middelpunt van een van deze
wLTmmdLe^ehchtingTprlke ïs, werd Wegteren*'AUena nade^ingaat. Men dien" valt Saenredam in onze tijd te betrekken incidenten staat een elf jarig jongetje, zijn moeder (zijn vader houdt zich kennelijk
in het schilderij kleur, zij het veelal de 6 door te wijzen op zijn composities, waaraan op de achtergrond) en zijn grootvader van moederszijde. In Cholon, een ge-
een Mondriaan zich gelaafd zou kunnen meente, grenzend aan Tel-Aviv, woont een zekere familie Schuchmacher. Het
gezin is incompleet, want het enige kind van de Schuchmachers, Jossele, is al
bijna twee jaar zoek. Jossele was om een of andere reden toevertrouwd aan de
DEZE EXPOSITIE is bijzonder instruc- zorgen van zijn grootvader Nachman Shtarkes, die in Meah Sheariem woont,
kleur grijs. Maar dan ook een duidelijk
en voor het opzetten bereid grijs. Men let
te maar eens op de uiterst rechtse stijl.
Moge Saenredam zich meestal beperkt
hebben tot okers, grijzen en een enkel
even uitspringende kleur van een detail in
zijn interieurs, dat hij tot meer in staat
was blijkt uit het van geraffineerde nuan
ces zo rijke schilderij van het oude Am
sterdamse raadhuis en een drietal schilde
rijen naar onderwerpen uit het oude Ro
me, waarvan twee, naar prof. Van Regteren
Altena heeft aangetoond, zijn gemaakt naar
tekeningen van Maerten van Heemskerck
Saenredam is nooit in het zuiden geweest.
hebben.
tief. Omdat van een schokkende ontwikke- een schilderachige Jeruzalemse buurt, die tot ver buiten de Israëlische lands
dan te begrijpen dat de perspectief als
rfnTl^WaMeeTViMe^bek^e^^oen bij" elkaar gehangen en men zietzo de'te- de Sovjet-Unie te emigreren. Toen de oude Shtarkes hoorde, dat zijn kleinzoon
we dat met twee ogen en verandert door- keningen, de voorstudies, de terwille van die hij een streng-religieuze opvoeding gaf - kans liep' te verhuizen naar een
lopend onze kijkrichting. De perspectief de perspectivische uitwerking gerr^k e waar godsdienst als een verwerpelijk kwaad wordt beschouwd, sloeg
ige
ling in Saenredams werk geen sprake is grenzen bekendheid geniet als burcht van Israels religieuze ultra-orthodoxie.
gerang^tak^ï^^^^f^voornamelijk^de Schuchmachers zijn van Oosteuropese afkomst en het gerucht wil, dat zij
door Saenredam behandelde onderwerpen een paar jaar geleden aanstalten maakten om Israel vaarwel te zeggen en naar
TERECHT NATUURLIJK schrijft prof.
ÏUUCIIU UIlZc Aiji\ncm ui6. rvndonwpm IctllU, W clcll UC yuuouiuiioi am
geeft die indruk welke men verkrijgt door opme inge^ van^ ^agr m de buurt En de schrik hem om het hart. Hij besloot de zaak voor te leggen aan de inmiddels
mm ttn t°P° houden Ons8oogeis dan te ver- zo maakt men iets van het werken van gestorven stedelijke opperrabbijn van Jeruzalem, Zvi Pesach Frank, en deze
gelijken met de lens van een fototoestel. Saenredam mee. We zien bijvoorbeeld hoe besliste op grond van de godsdienstcodex, dat in een geval als dit, waarin het
Van Regteren Altena dat Saenredam's te- Kiikende met bewegend hoofd ontmoeten onvolkomenheden in een voorstudie in een bind voor het Jodendom te behouden, de prerogatieven van de
kenkunst prevaleert boven zijn schilder- J dus steeds verschillende perspectieven. het schilderij weggewerkt zijm In een harootouders.
kunst. En daarin valt dan vooral Saenre- d als we ver uit el- aquarel van Haarlems Nieuwe Kerk (nr. 75) ouaers overgaan op ue Qruoun u
nieuwe kans te geven en zo wérd Nach
man Shtarkes vier maanden geleden uit
de gevangenis ontslagen. Eenmaal thuis
bleek hij echter geheel niet van plan om
zijn woord gestand te doen en toen het po
litie en justitie duidelijk was geworden,
dat zij opnieuw bij de neus waren geno
men, werd hij nogmaals gearresteerd en
in Ramleh opgesloten.
DE ZAAK SCHEEN nu volkomen in een
impasse te zijn geraakt. De politie slaag
de er niet in ook maar het vaagste spoor
van Jossele te vinden, totdat plotseling een
anonymus ten tonele verscheen, die kenne
lijk goed op de hoogte was van hetgeen
er met het kind was gebeurd en niet
schroomde van zijn ervaringen een boekje
open te doen. Het spoor leidde allereerst
naar Komemioet, een landelijke nederzet
ting van de ultra-orthodoxe Agoedat Jis-
rael even bezijden de grote weg naar
Beer- Shewa. Na een kort onderzoek wer
den daar zes mannen en een vrouw gear
resteerd. Bij hun verhoor op het hoofdbu
reau van politie in Jeruzalem speelden zij
(Zie vervolg op pagina 3)
„oed wpc vnnr- een treffende benadering dat Saenredam de vorm niet altijd voelde dag zoek bieek. Grootvader Shtarkes hield
van 11^ rmrierwero er voor te zorgen dat en daarom soms moest construeren, en zi(fh eerst van den domme. Jossele was
Ha? nnrierwem als het ware in één blik dan herinneren wij ons het soms zo ang- ontvoerd, gaf hij tenslotte toe, maar door
ntvat ton wmden en er dus geen sprake stig werken van de Magische Reahsten wie en waarheen wist hij niet. Hij wist
0niV3t KOT! WOrQ Ho i rxcvrj ixrii van Tipt- VPT*wiit. dat .„nRn.lrn.wVinI/1 O rl Cl ruiHorc 7iph
dam's toepassing op van de theorie van de
perspectief. Zijn belangstelling hiervoor
was er niet vanaf de beginne. Voorganger
in deze mag hij niet genoemd worden. Dat
waren Hans Vredeman de Vries, Bartho-
liTndnck^anTteenwPcl w.fmen ^"Tiin6^" verschdle^de wik- enbegrijpen wij iets van het verwijt, dat alreen merzekerheid; dat'de ouders zich
enkele werken op deze zo bijzonder in- ^hSen Daartoe namen zij een zekere zij een stap achtermt deden die toch waar- geen zorgen behoefden te maken want
structieve tentoonstelling opnam. Zij schil- f vg hun onderwerp. Saenredam jBk niet noodzakelijk was om verder te Jossele was in goede handen en verkeerde
derden dan meer gefantaseerde architec- hte kroop er a\K het ware tegenaan. Nu kunnen springen wat betreft vormgeven. in blakende welstand. Toen de ouders tot
turen, met trots jonglerend met hun ken- Reikte h°f daar een veelal veel sterkere Dan zien we dat Saenredam in bepaa de het inzicht kwamen, dat met Shtarkes
nis van de perspectief. Het is de bouw- tof honete Iwerkine mee dan an- zin bllna een primitief genoemd zou kun- goedschiks niets viel te bereiken, meng-
defe scWlLÏ Maar^k kon dl perspec- -n worden, of dat er m ieder geval na den zij de pülitie in de zaak. De oude
goedschiks niets viel te bereiken, meng-
nen worden, ol dat er in ieaer gevai na - -
iie iron V»£xl on CTT-l "1 Ire. \7rvTVn 111 ïTHTI P
tivische vertekening meer opvallen.
TTT7TN.T a ATjnTr vnnRRFFTD kan men bet tekenen moeilijk als ongedaan kan be- man aobter bem shtarkes begreep echter
EEN AARDI^y°°^EhET° ®"^an schouwen. Maar dat behoeft ons het genie- aJ w dat de cel hem wachtte en dus
mi Z1iprvo^mire zuüen Waneer wij onze ten hiervan niet te belemmeren. Want hoe wendde hij ziekte voor. Het hielp hem niet
bHk SZS!en^uVKTrieTwe^l ^ng, want toen de politie tot de conclu-
beëindiging als een ellips, waarvan
de ge tekeningen, waarin gewelven en met sig kwam dat Nachman haar aan het
fange^as'horizontaal loopt. Zo zij» dat SSSJ™» vi.Teï
staan, wanneer die zuileneinden buiten on
ze kijkrichting liggen
van ondernemingen van abstracten. de cerdraie gevangenis in Ramleh overge
bracht Nu begon de speurtocht naar Jis-
DR. M. E. HOUTZAGER, directrice van gele pas goed Maandenlang deed de po-
Wii nnrlereaan dat als een scheef trek- lvl- nuuiinut-n v°" sele pas goed. Maandenlang aeea ae po
ken van die beëindigingen. En deze onna- het Centraal Museum. vnjst ^injlejiate- litie invallen in godsdienstscholen, die
„alt nn in verscheidene Fogus ook op hoe interessant Saenredam's door de ultra-orthodoxie beheerd worden,
tuurlijkheid valt ons op d®^.d^ werk ook is voor architecten en voor hen maar de dwepers van Meah Sheariem
panelen van Saenredam, juist, aooiuat dove kunst. ki^l
nnq 7J dwinet 'tot het bekijken die op een of andere wijze van deze kunst lachten in hun vuistje, want Jossele bleek
Saenredam ons zo awingi tut icx j moiran Qaanrpdam's tp-k^nmefen :>ji
van zijn details. Z
vallen aan het we
daarom kon een J Diivooroeei.
terecht spreken van de^ aanwezig^ ei van natekenen van wat zijn oog ontmoette, hij vangenis-discipline en zon op een middel,
Saenredam ons zo awmgi tvt j een studie maken Saenredam's tekeningen onvindbaar.
van zijn detaüs. Zomts is nuj zijn welkome documenten geweest bij de
verk va restauratie van de Cuneratoren te Rhenen
daarom kon een £an ^Engeünan^ missimien bijvoorbeeld Was hij al precies bij het tussen maar slecht aanpassen aan de ge-
GROOTVADER NACHMAN kon zich in-
iwwet
j:pn<; Ilc»LtfK.trxitril van wau WJU wt> J vaiiscma-uiov.ipin.v -f
verschillende perspectieven n ai ns heeft Qok plattegronden gemaakt en ver- dat hem de vrijheid zou schenken. Toen
schilderijen. Men zou het moeien corn dpr aanzichten gelijk projecties geschetst; zijn wankele gezondheid noch zijn hoge
ren. Men zou verder sommigen, d - P hier op deze tentoonstelling dan meestal leeftijd voor de autoriteiten aanleiding
ken van de perspectief as «pink meer interessant dan mooi. In de catalo- bleek om het te ontslaan, liet hij door
nen standpunt, tot op zekere noogre g j ,g bjieder door Saenredam behan- schemeren, dat hij zijn medewerking zou
moeten geven. Shapiro heeft echte deld gebouw een korte toelichting gege- verlenen bij het zoeken naar zijn klein
zen op de perspectief als expressiem de bouwgeschiedenis daarvan. ZOOn, mits men hem in vrijheid stelde,
in de werken van Van Gogh er ra die R Het IsraeiiSche hooggerechtshof, dat des-
Z,T «An hefi'g met sfenredam zij het SAENREDAM werd geboren te Assen- tijds het bevel had gegeven hern in hech-
met de grooTst! voomchüg^T' delft, maar verhuisde naar Haarlem op zijn tenis te stellen, voelde er voor hem een
De burcht van Israel's ultra-orthodoxie: de Jeruzalemse stadswijk Meah Sheariem
